على ربانى گلپايگانى
367
ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى )
الف - معانى و اصطلاحات امكان . ب - تفاوتهاى امكان ذاتى و امكان استعدادى . ج - تفاوت امكان استعدادى و امكان وقوعى . و ما در بخش ترجمه و توضيح ، نكات لازم در تفهيم و تبيين كلام مصنف ( ره ) را بيان نموديم . اينك مطالب ديگرى كه در تكميل اين فصل مفيد است را يادآور مىشويم : الف - معانى و اصطلاحات امكان وقتى در محاورات و مكالمات عرف عام گفته مىشود : فلان چيز امكان دارد يا امكان ندارد ، مقصود اين است كه : تحقق آن محال نيست يا محال است بنابراين معناى امكان در عرف عام ، نقطهء مقابل امتناع است . و اين به خاطر اين است كه قضايا و گزارههايى كه در گفتگوهاى عمومى به كار مىروند ، غالبا به صورت قضاياى ايجابى مىباشند ، و در نتيجه مفاد امكان اين است كه وجود محمول براى موضوع ، ممتنع نيست ، و قهرا جانب مخالف قضيه كه سلب محمول از موضوع است ، ضرورى و قطعى نخواهد بود ؛ زيرا ضرورى بودن سلب محمول از موضوع ، مساوى با امتناع وجود محمول براى موضوع است ، و فرض اين است كه وجود و ثبوت محمول براى موضوع ممتنع نيست . بر اين اساس معناى امكان در عرف عام اين است كه ، جانب موافق قضيه ( وجود محمول براى موضوع ) ممتنع نيست و جانب مخالف قضيه ( سلب محمول از موضوع ) ضرورت ندارد . و ممتنع نبودن وجود محمول براى موضوع از نظر مصداق بر دو مورد منطبق مىگردد : 1 - ضرورى و واجب است . 2 - ضرورى و واجب نيست . مثلا وقتى مىگوئيم : اللّه عالم بالامكان العام ، سلب امتناع در جانب موافق منطبق بر وجوب و ضرورت است ، ثبوت علم براى « اللّه » واجب است .